Demokratik ölkədə müxalifət sadəcə siyasi sistemin adi elementi deyil, onun sağlam fəaliyyətini təmin edən əsas institutlardan biridir. Müxalifətin vəzifəsi hakimiyyətin yol verdiyi nöqsanları üzə çıxarmaq, onu xalqın mənafeyi naminə daha məsuliyyətli işləməyə sövq etmək, eyni zamanda cəmiyyətin inkişafı üçün alternativ proqram təqdim edərək ölkəyə rəhbərlik etmək uğrunda qanuni siyasi mübarizə aparmaqdır.
Lakin bəzi marjinal qruplar “müxalifət” adı altında əslində təxribatçılıqla məşğul olurlarsa, bu artıq siyasət deyil, dövlətin əsaslarını sarsıtmağa yönəlmiş fəaliyyətdir.
Bunun bariz nümunəsini özünü Azərbaycan Demokrat Partiyasının “sədri” elan etmiş Sərdar Cəlaloğlu (Məmmədov) və daha bir neçə marjinal qurumun timsalında görürük. O və onun tərəfdarları cəmiyyətə aydın siyasi proqram təqdim edib hakimiyyət uğrunda sivil mübarizə aparmaq əvəzinə, şüurlu şəkildə ictimai məkana millətlərarası nifaq yaradan çağırışlar atır, Azərbaycan kürdlərinə, eləcə də bütövlükdə kürd xalqına qarşı açıq düşmənçilik təbliğ edirlər. Onların məqsədi aydındır: Azərbaycan cəmiyyətini parçalamaq, ölkədə xaos yaratmaq və yaranmış qarışıqlıqdan siyasi dividend qazanmaq.
Mən nə siyasətçiyəm, nə də politoloq. Buna görə də belə təxribatçılarla siyasi polemikaya girməyi lazım bilmirəm. Çünki onların fəaliyyəti siyasət deyil; onlar məqsədli şəkildə millətlərarası ədavəti körükləyərək dövlətin təməl prinsiplərinə zərbə vururlar.
Lakin Naxçıvandan olan bu ifrat şovinist kürdfobik yanaşmasında o qədər irəli gedir ki, ümumiyyətlə kürd xalqının mövcudluğunu belə inkar etməyə çalışır. Onun məntiqinə görə, guya kürdlərin dövləti olmayıbsa və ya imperiya yaratmayıblarsa, deməli xalq və millət kimi də mövcud deyillər. Bu “siyasətçi” hətta iddia edir ki, guya kürdlərin nə öz mədəniyyəti, nə şairləri, nə filosofları, nə də musiqiçiləri var. Onun versiyasına görə, kürdlər “ermənilərlə qaraçıların, bəlkə də farsların və ya ümumiyyətlə kim olduğu bilinməyən xalqların etnik qarışığından ibarətdirlər”. Bu artıq sadəcə yanlış fikir deyil, bütöv bir xalqın ləyaqətinə yönəlmiş açıq və qərəzli təhqirdir. Üstəlik, o, məqsədli şəkildə unudur ki, çoxsaylı kürdlər məhz siyasi nüfuz qazanmağa çalışdığı Azərbaycanın vətəndaşlarıdır.
Ən narahatedici məqam isə onun savadsızlığından çox, bu təbliğat üçün seçdiyi platformadır. O, İran Azərbaycanından olan kürdofob tərəfdarları ilə birlikdə YouTube platformasını ardıcıl, aqressiv və qərəzli təbliğat vasitəsinə çevirərək auditoriyanı bütövlükdə kürd xalqına qarşı yönəltməyə çalışır, onları azərbaycanlıların əsas düşməni və bütün problemlərinin səbəbkarı kimi təqdim edir. Bu, adi söz yığını deyil, düşünülmüş və sistemli təxribat kampaniyasıdır.
Xatırlatmaq istərdim ki, belə çıxışlar hər bir hüquqi dövlətdə millətlərarası nifrətin qızışdırılması və etnik zəmində zorakılığa açıq təhrik kimi qiymətləndirilir. Ümid etmək istərdim ki, Azərbaycanın hüquq-mühafizə orqanları bu cür çağırışların yaratdığı ciddi təhlükəni nəzərə alaraq, bu məsuliyyətsiz demoqoqları qanun çərçivəsində məsuliyyətə cəlb etmək və ya fəaliyyətlərinə hüquqi qiymət vermək üçün müvafiq addımlar atacaqlar. Çünki nifrət zorakılığa çevrildikdən sonra qarşısını almaq daha çətin olur.
Daha acınacaqlısı isə odur ki, bu təxribatçının yüzlərlə tərəfdarı tapılır və onlar da eyni zərərli ideologiyanı Azərbaycan cəmiyyətində yaymağa çalışırlar. Əgər söhbət sadəcə internet trolluğundan getsəydi, buna ciddi əhəmiyyət verməmək olardı. Lakin siyasi partiya rəhbərliyinə iddia edən şəxslər açıq şəkildə belə nifrət ritorikası yayırsa, artıq başqa sual yaranır: sabah belə insanlar real hakimiyyətə gəlsələr, nə baş verəcək? Belə bir ssenarinin baş verməsini heç kim arzulamaz.
Açığını desəm, bu cəfəngiyatlara cavab verməyə ehtiyac duymazdım. Ancaq mən Azərbaycanın kürdlərindən biriyəm və bu torpağı istənilən etnik azərbaycanlı qədər sevirəm. Buna görə də Cəlaloğlunun xalqımızın çoxəsrlik tarixinə və ləyaqətinə atmağa çalışdığı böhtanlara cavab verməyi özüm üçün şərəf borcu hesab edirəm. Kürd xalqının zəngin mədəniyyəti, qədim tarixi var və bu gün o, Yaxın Şərqin ən dinamik xalqlarından biri kimi siyasətdən incəsənətə, elmdən idmana qədər ictimai həyatın bütün sahələrində fəal iştirak edir.
Bilirsiniz, əgər Sərdar müəllim (əslində o, bu hörmət müraciətinə layiq deyil) heç olmasa orta səviyyədə təhsil almış olsaydı və ya bundan da önəmlisi, Azərbaycanın böyük şəxsiyyətlərinə hörmət bəsləsəydi, belə iddialar səsləndirməzdi. Çünki dahi Nizami Gəncəvi ölməz “Xəmsə”sində kürd obrazlarını böyük ehtiram və yüksək bədii ustalıqla yaratmışdır. Çünki Səməd Vurğun, Rza Xəlil Ulutürk, Bəxtiyar Vahabzadə kimi Azərbaycan ədəbiyyatının klassikləri kürd xalqının qəhrəmanlığını və mərdliyini tərənnüm etmişlər. Çünki azərbaycanlıların milli qəhrəmanları sayılan Koroğlu ( Kürdoğlunun atası), Qaçaq Nəbi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçmiş onlarla müasir qəhrəmanın taleyində kürd kökləri və kürd igidliyi ilə bağlı faktlar mövcuddur. Görünür, Cəlaloğlu öz xalqının mədəni irsi ilə kifayət qədər tanış deyil.
Lakin o, doğma mədəniyyətə məhəl qoymamağı üstün tutursa, ona cavab da yalnız faktların dili ilə veriləcək. Çünki faktlar yalanı qəbul etmir. Kürdlərin dünya tarixindəki rolu, ədəbiyyatı, ümumbəşəri sivilizasiyaya verdiyi töhfələr haqqında aşağıda antik, İran, Bizans, ərəb, Osmanlı və, əlbəttə, kürd mənbələrinə, eləcə də müasir dövrün hamıya məlum tarixi reallıqlarına əsaslanaraq danışacağam.
Beləliklə, kürdlər tarixdə
Midiya irsi
Müasir İran ərazisində ari (İran mənşəli) tayfalarının yaratdığı ilk dövlət Midiya çarlığı olmuşdur (e.ə. təxminən 670–550-ci illər). Onun möhtəşəm paytaxtı Ekbatana — indiki Həmədan şəhəri idi. Qüdrətinin ən yüksək dövründə Midiya İranın böyük hissəsini, Assuriyanın şimalını və Ermənistanın bir hissəsini əhatə edirdi. Məhz midiyalılar babillilərlə ittifaq quraraq e.ə. 612-ci ildə Assuriya imperiyasının paytaxtı Nineviyanı darmadağın etdilər, daha sonra isə öz nüfuzlarını şərqə doğru xeyli genişləndirdilər.
E.ə. 550-ci ildə hakimiyyət II Kir Əhəməninin rəhbərlik etdiyi farslara keçdi, lakin midiyalıların etnik izi tarixdən silinmədi. Müasir elm kürdlərin əcdadlarının bir hissəsini məhz midiyalılarla əlaqələndirir. Bununla yanaşı vurğulanır ki, kürd xalqının etnogenezi mürəkkəb proses olmuş və bir neçə etnik qrupun qarışması nəticəsində formalaşmışdır. Bu qruplar sırasında Korduena dövlətini yaratmış karduxlar (kordular), eləcə də mardlar, deyləmlilər və sonralar kürd etnosunun tərkibinə daxil olmuş digər tayfalar da var idi.
Antik dövrün şahidi
E.ə. 401-ci ildə Qara dənizə doğru dağları aşaraq irəliləyən on min nəfərlik yunan muzdlu ordusu karduxlarla qarşılaşdı. Tarixçi Ksenofont ölməz «Anabasis» əsərində belə yazır:
«Karduxların ölkəsindən keçdikləri yeddi gün fasiləsiz döyüşlərlə keçdi və ellinlər burada nə padşahın, nə də Tissafernin birlikdə onlara vurduğu zərər qədər ağır itkilər verdilər.»
Müasir elmi ictimaiyyət bu məsələdə demək olar ki, yekdildir. Nüfuzlu Encyclopaedia Iranica karduxları birbaşa kürdlərin əcdadları kimi təqdim edir. Beləliklə, artıq e.ə. V əsrdə antik müəlliflər bu bölgədə özünəməxsus kimliyə, sabit sərhədlərə və peşəkar yunan ordusuna müqavimət göstərə biləcək hərbi təşkilata malik bir xalqın mövcudluğunu qeydə almışdılar.
Sasani salnaməsi
Pəhləvi dilində yazılmış «Kārnāmag ī Ardaxšēr ī Pāpagān» salnaməsi (VI əsrdə qələmə alınsa da, III əsrin hadisələrindən bəhs edir) Sasani imperiyasının rəsmi mənbələrindən biridir və burada mühüm hərbi toqquşmadan danışılır. Salnaməyə görə, I Ərdəşir dörd min nəfərlik qoşun toplayaraq kürdlərə gecə basqını etmiş, min nəfəri öldürmüş, əsirləri və qənimətləri isə «kürd şahı (kurdan šah) Madikin oğulları, qardaşları və övladları ilə birlikdə» Parsa göndərmişdir.
Madik adı «midiyalı» mənasını daşıyır və qədim Midiya ilə birbaşa əlaqəni göstərir. Mətn boyunca şah titulu sabit sərhədlərə malik siyasi qurumların hökmdarları üçün işlədilir. Burada «kürdlərin şahı» ilə yanaşı hindlilərin şahı, Kabul şahı və Adiabena şahı da xatırlanır. Deməli, söhbət mövcudluğu imperiya səviyyəsində rəsmi şəkildə tanınmış dövlətlərin hökmdarlarından gedir.
Ərəb salnamələri
Ərəb tarixçisi əl-Bəlazuri 642–644-cü illərin hadisələrini təsvir edərkən yazır ki, Azərbaycan fəth edildikdən sonra ərəblər yerli mərzbanla müqavilə bağladılar. Müqavilənin şərtlərindən biri Balasacan, Səbəlan və Satruzan kürdlərinə hücum edilməməsi, digər şərt isə Şiz əhaləsinin mehrican (dini bayram) və ayinlərinə mane olunmaması idi.
Bu məlumatda kürdlər pərakəndə tayfalar kimi deyil, ərəblərin hüquqlarını tanıyaraq bərabər əsasda razılığa gəlməyi üstün tutduğu təşkilatlanmış siyasi qüvvə kimi təqdim olunurlar.
Kürd sülalə dövlətlərinin yüksəlişi
Abbasilər xilafətinin zəifləməsi ilə kürd sülalələri bir-bir siyasi səhnəyə çıxaraq Qafqaz dağlarından Fars körfəzinə, Misirdən Yəmənə qədər uzanan və müəyyən mənada mərkəzləşdirilməmiş «kürd əmirlikləri imperiyası» adlandırıla biləcək unikal siyasi sistem formalaşdırdılar.
Duləfilər (825–898) — paytaxtı Həmədan olan ilk mühüm kürd sülaləsi idi. IX əsrdə meydana çıxan bu dövlət xilafətin zəiflədiyi dövrdə kürdlərin siyasi müstəqilliyinin ilk müjdəçisi sayılır.
Həsənveyhilər (959–1015) — Həmədanı öz mərkəzlərinə çevirərək Dinəvər və Nəhavənd daxil olmaqla Kürdüstanın böyük hissəsinə nəzarət etdilər və yarım əsrdən artıq Qərbi İranda hakimiyyətlərini qorudular.
Ənnazilər (991–1116) — paytaxtları Hulvan şəhəri idi, Şəhrizor, Bəndanicin və Dinəvər isə əsas inzibati mərkəzlər hesab olunurdu. Encyclopaedia Britannica tərəfindən də qeyd olunan bu sülalə yüz ildən artıq davam edən kürd dövlətçiliyinin sabitliyini nümayiş etdirir.
Dəysəm ibn İbrahim əl-Kürdi (928–958) — X əsrdə Azərbaycan və Arranı birləşdirərək Ərdəbil və Bərdəni paytaxt elan etmişdi. Onun hakimiyyəti yalnız salnamələrlə deyil, həm də zərb etdirdiyi sikkələrlə təsdiqlənir. 936–937-ci illərdə Bərdədə onun adı ilə kəsilmiş dirhəmlər tam suverenliyin danılmaz sübutudur.
Rəvvadilər (VIII əsrin ortaları – 1117) — mərkəzi Təbriz olmaqla təxminən dörd əsr Azərbaycanda hakimiyyət sürmüşlər. Onların kürd mənşəli olduğunu görkəmli kürd tarixçiləri İbn əl-Əsir və Şərəfxan Bidlisi açıq şəkildə qeyd etmişlər.
Mərvanilər (983–1085) — paytaxtı Mayyafərikin olmaqla Cəzirəni, Diyarbəkri və Van gölü ətrafını idarə edirdilər. Dövlətin tərkibinə Amid (Diyarbəkir), Bitlis, Məntzikert, Nəsibin, Siirt, Cizrə, Həsənkeyf, müəyyən dövrlərdə isə Mosul və Urfa da daxil idi. Bu, öz dövrünün ən qüdrətli kürd dövlətlərindən biri idi. Mərvanilər dövründə kürd memarlığı, ədəbiyyatı və mədəniyyəti sürətlə inkişaf etmiş və bölgənin tarixində dərin iz qoymuşdur.
Şəddadilər (Arranşahlar) (949–1200) — sülalənin banisi Məhəmməd ibn Şəddad (Kürtak) 949-cu ildə Dvində müstəqilliyini elan etdi. 971-ci ildə onun oğulları Gəncəni paytaxt edərək Arranşah titulunu qəbul etdilər. Onlar Beyləqanı, Bərdəni, Şəmkiri, Şirvanı Bakı ilə birlikdə öz hakimiyyətləri altına aldılar, Tiflis və Dərbənd isə onlardan vassal asılılığına düşdü. Bu dövlət Qafqazın ən nüfuzlu siyasi qurumlarından birinə çevrildi. Şəddadilərin hakimiyyəti dövründə kürd memarlığı və mədəniyyəti çiçəkləndi, qalalar, məscidlər və saraylar tikildi, saray poeziyası inkişaf etdi.
Şivankarə (1030–1424) — paytaxtı İc (indiki İzə) şəhəri idi və dövlət altı inzibati dairəyə bölünmüşdü. Bu kürd konfederasiyası təxminən dörd əsr müstəqilliyini qoruyub saxladı, yalnız 1424-cü ildə Teymurilər tərəfindən fəth edildi.
Həzaraspilər (Böyük Luristan Atabəyləri) (1155–1424) — təxminən üç əsr mövcud olmuş digər bir dövlət idi. Atabəy Hyp-Awarda dövründə zərb edilmiş gümüş dinarlar bu dövlətin müstəqil siyasi statusunun danılmaz sübutudur. Sülalə 1424-cü ildə Teymurilər tərəfindən süquta uğradı, lakin tarixdə dərin iz buraxdı.
Əyyubilər imperiyası (XII–XIV əsrlər) kürd dövlətçiliyinin zirvəsi hesab olunur. Əyyub ibn Şadinin adını daşıyan bu sülalə dünya tarixinə ən böyük sərkərdələrdən birini bəxş etmişdir — əl-Məlik ən-Nasir Salahəddin Əbu əl-Müzəffər Yusif ibn Əyyub ibn Şazi əl-Kürdi (Qərb ənənəsində — Saladin).
Onun hakimiyyəti Suriyanı, Mesopotamiyanı, Misiri, Yəməni, Kirenaikanı və Tripolitanianı əhatə edirdi. 1187-ci ildə o, Qüdsü fəth edərək müqəddəs şəhəri müsəlmanların hakimiyyətinə qaytardı.
Əyyubilər dövründə kürd mədəniyyəti, elmi və memarlığı misilsiz yüksəliş yaşadı. Möhtəşəm mədrəsələr, qalalar və karvansaralar inşa edildi, saraylarda kürd şairləri və alimləri fəaliyyət göstərdilər. Salahəddinin 1193-cü ildə vəfatından sonra imperiya ayrı-ayrı hakimiyyətlərə parçalandı. 1250-ci ildə məmlüklər Misirdəki Əyyubi qolunu devirdilər. Lakin sülalənin digər qolları XIV əsrə qədər Suriyada, Mesopotamiyada və Cənubi Ərəbistanda hakimiyyətlərini davam etdirdilər.
Və bu sadalananlar yalnız siyahının bir hissəsidir. Onlarla sülalə, əsrlərlə davam edən müstəqillik, öz adına sikkə zərb etmək hüququ, beynəlxalq səviyyədə tanınma, mədəniyyət və memarlıq sahəsində parlaq nailiyyətlər — bütün bunlar müxtəlif dillərdə yazılmış salnamələrdə təsdiq edilmiş danılmaz tarixi faktlardır.
Belə bir tarixi yalnız onu öyrənmək istəməyən insan inkar edə bilər. Kürdlərin dövlətçiliyinin, mədəniyyətinin və şairlərinin olmadığını iddia etmək isə ya şüurlu şəkildə həqiqəti təhrif etmək, ya da ağır tarixi savadsızlıq nümayiş etdirmək deməkdir.
Kürdlər Yaxın Şərq sivilizasiyasının ayrılmaz hissəsini təşkil edən, tarix boyu yaradan və qurub-yaradan bir xalqdır.
Əl-Cəzəri (1136–1206) — dövrünü əsrlərlə qabaqlamış kürd dahisi
Əbu əl-İzz ibn İsmayıl əl-Cəzəri — görkəmli mexanik, riyaziyyatçı, astronom və Diyarbəkirdə hökm sürən Artuqilər sülaləsinin sarayının baş mühəndisi idi. O, Cizrədə (Şimali Kürdüstan) anadan olmuşdu. Onu çox vaxt «ərəb dünyasının Leonardo da Vinçisi» adlandırırlar. Lakin daha doğru ifadə «Kürdüstanın Leonardo da Vinçisi» olardı, çünki o, mənşəcə kürd idi.
1206-cı ildə əl-Cəzəri özünün dahi əsəri olan «Məharətli mexaniki qurğular haqqında biliklər kitabı»nı tamamladı. Bu əsərdə müəllif özünün hazırladığı çertyojlarla birlikdə təxminən əlli müxtəlif mexanizmi təsvir etmişdir.
Onun ixtiraları öz dövrünü əsrlərlə qabaqlamışdı:
• Dirsəkli val — müasir maşınqayırmanın əsas mexanizmlərindən biri;
• Klapanlı ikisilindrli nasoslar — irəli-geri hərəkət prinsipi ilə işləyən hidravlik qurğular;
• Suqaldıran maşınlar — beş müxtəlif konstruksiya;
• Su saatları — siqnal sistemləri ilə təchiz olunmuş mürəkkəb mexanizmlər;
• Musiqili avtomatlar — qayıq üzərində üzən robot-zərb alətləri ifaçıları;
• Avtomat xidmətçilər — su təqdim edən və əl yumaq üçün nəzərdə tutulmuş mexaniki qurğular;
• Kodlu qıfıllar — tarixdə ilk dörd diskli kombinasiyalı qıfıl;
• Kompasla günəş saatının birləşdirildiyi cihaz — müxtəlif coğrafi enliklər üçün uyğunlaşdırılmış sistem;
• Üfüqi külək dəyirmanları — taxıl üyütmək, su qaldırmaq və enerji əldə etmək məqsədilə istifadə olunan qurğular.
Əl-Cəzərinin elmi irsinin əhəmiyyəti olduqca böyükdür. Onun konusvari klapanlar və hidravlika sahəsindəki həlləri Avropada yalnız bir neçə əsr sonra yenidən kəşf edilmişdir. Leonardo da Vinçi də öz qeydlərində bu mexanizmlərə istinad etmişdir. Əl-Cəzəri müasir mühəndisliyin, hidravlikanın və robot texnikasının əsasını qoyan alimlərdən biri hesab olunur.
Budur, Avropanı təxminən beş yüz il qabaqlayan texnologiyalar yaradan bir kürd. Cəlaloğlu cənabının «mədəniyyətsiz və mütəfəkkirsiz xalq» adlandırdığı xalqın nümayəndələrindən yalnız biri.
İslam və dünya tarixini yazan kürd tarixçiləri
Kürdlər təkcə dövlətlər qurmayıb və ya mühəndislik möcüzələri yaratmayıblar. Onlar həm də öz tarixlərini, İslam ve dünya tarixini qələmə alaraq gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamışlar. Həyatını kürd xalqının tarixi yaddaşının yaşadılmasına həsr etmiş görkəmli tarixçilərdən yalnız bəziləri bunlardır.
Əbu Hənifə əd-Dinəvəri (təqribən 828–896) — kürdlərə həsr olunmuş xüsusi tədqiqat aparan ilk alimlərdən biri idi. Onun «Ənsab əl-Əkrad» («Kürdlərin mənşəyi») əsəri kürd tayfalarının geneologiyası və kürd torpaqlarının tarixi haqqında ilk sistemli araşdırmalardan hesab olunur.
İmadəddin əl-İsfahani (1125–1201) — Salahəddin Əyyubinin şəxsi katibi və bioqrafı olmuş, bütün yürüşlərində onu müşayiət etmişdir. Onun «Qüdsün fəthi haqqında kitab» əsəri 1187-ci ildə şəhərin fəthi barədə ən mühüm mənbələrdən sayılır. O, Əyyubilər imperiyasının əsas salnaməçisi kimi tanınır.
Bəhaəddin ibn Şəddad (1145–1234) — Salahəddin Əyyubinin ən yaxın silahdaşı və şəxsi bioqrafı idi. 1188-ci ildən sultanın vəfatınadək ordu qazisi vəzifəsini icra etmişdir. Onun əsas əsəri «Ən-Nəvadir əs-Sultaniyyə vəl-Məhasin əl-Yusifiyyə» («Sultan haqqında nadir rəvayətlər və Yusifin gözəl sifətləri») böyük sərkərdənin həyatı barədə ən etibarlı mənbələrdən biri hesab olunur. İbn Şəddad mənşəcə kürd idi.
İbn əl-Əsir (1160–1233) — Cizrədə (Şimali Kürdüstan) anadan olmuş, orta əsrlərin ən böyük tarixçilərindən biri idi. Onun ümumdünya tarixinə həsr olunmuş «Əl-Kamil fit-Tarix» («Tarixin tam toplusu») əsəri Yaxın Şərq tarixi üçün əvəzsiz mənbə sayılır. O da kürd idi.
İbn Xəllikan (1211–1282) — Ərbildə doğulmuş görkəmli bioqraf və hüquqşünas idi. Onun əsas əsəri «Vəfəyat əl-Əyan» («Məşhurların vəfatı») İslam dünyasının görkəmli şəxsiyyətlərinə dair unikal bioqrafik ensiklopediyadır. O da kürd idi.
İzzəddin ibn Şəddad (1217–1285) — Hələbdə anadan olmuş tanınmış tarixçi və coğrafiyaşünas, Əyyubilər və Məmlüklər dövrünün ən məşhur salnaməçilərindən biri idi. Onun əsas əsərləri «Əl-Əlaq əl-Xətirə fi zikr üməra əş-Şam vəl-Cəzirə» («Şam və Cəzirə hökmdarlarının təsvirinə dair qiymətli incilər») və «Ər-Rəvd əz-Zahir fi sirət əl-Məlik əz-Zahir» («Sultan Beybarsın həyatına dair çiçəklənən bağlar») hesab olunur. O, monqol istilasının və bölgədə hakimiyyət dəyişikliyinin canlı şahidi olmuşdur.
Əbül-Fida İsmayıl (1273–1331) — Əyyubilər nəslindən olan Həma hökmdarı, görkəmli tarixçi və coğrafiyaşünas idi. Onun «Muxtəsər fi tarix əl-bəşər» («Bəşəriyyətin qısa tarixi») əsəri İslam tarixşünaslığının ən nüfuzlu mənbələrindən biri sayılır. O, öz sülaləsinin tarixini onun davamçısı kimi qələmə almışdır. Ayın üzərindəki Əbül-Fida krateri onun şərəfinə adlandırılmışdır ki, bu da İslam dünyasının alimləri üçün son dərəcə nadir ehtiram nümunəsidir.
Əl-Fariki — Mayyafərikindən (indiki Silvan) olan tarixçi idi. Onun «Tarix Mayyafəriqin» əsərində Mərvanilər kürd sülaləsinin (981–1085) tarixi ətraflı şəkildə təsvir olunmuşdur. O da əsərində bəhs etdiyi hökmdarlar kimi kürd idi.
Məsud Nəmdar Beyləqani — adı Şəddadilər kürd sülaləsi ilə bağlı olan tarixçidir. Tədqiqatçılar onu Arran və Ani üzərində X–XII əsrlərdə hakimiyyət sürmüş bu sülalənin salnaməsinin ehtimal olunan müəllifi hesab edirlər. Onun əsərləri Qafqazdakı kürd dövlətçiliyinin öyrənilməsi üçün qiymətli mənbələrdir.
Burhanəddin Ənəvi — Şəddadilər dövlətinin qədim paytaxtı Ani şəhərində doğulmuş salnaməçi idi. O, doğma yurdunun tarixini qələmə almış və əsərləri kürd Qafqazının çiçəklənmə dövrünün həyatı və mədəniyyəti haqqında mühüm məlumatlar saxlamışdır.
İdris Bitlisi (1457–1520) — kürd tarixşünaslığının ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. Onun «Həşt Behişt» («Səkkiz cənnət») əsəri Osmanlı sarayında xidmət etmiş bir kürd tərəfindən yazılmış parlaq tarixi nəsr nümunəsi hesab olunur.
Şərəfxan Bidlisi (1543–1599) — «kürd tarixşünaslığının atası» kimi tanınır. Onun əsas əsəri «Şərəfnamə» kürd xalqının ilk hərtərəfli tarixidir. Müəllif X əsrin ikinci yarısından etibarən kürd bəyliklərini və sülalələrini təsvir etmiş, onların adlarını, tarixlərini və talelərini gələcək nəsillərə çatdırmışdır.
Mah Şərəfxanım Kürdistani (Məsturə) (1805–1848) — İslam dünyasında qadın tarixçi kimi nadir simalardan biridir. Onun «Tarix-i Ərdəlan» əsəri Ərdəlan kürd əmirliyinin salnaməsidir. Qadınların hətta üzlərini göstərməsinə belə icazə verilmədiyi bir dövrdə o, öz xalqının tarixini yazaraq gələcəyə ötürmüşdür. Tarixi əsərlərindən başqa, Məsturənin kürd və fars dillərində yazdığı gözəl qəzəllərdən ibarət divanı da günümüzə gəlib çatmışdır.
Və bunlar da yalnız uzun siyahının bir hissəsidir. Alimlər, salnaməçilər, bioqraflar… Döyüş meydanında deyil, qələm vasitəsilə xalqının yaddaşını yaşadan kürdlər. Onlar öz əsərlərində kürd xalqının mövcud olduğunu, düşündüyünü, yaratdığını və tarixini qoruyub saxladığını gələcək nəsillərə çatdırmışlar.
Buna baxmayaraq, Sərdar Cəlaloğlu iddia edir ki, guya kürdlərin nə dövləti, nə də mütəfəkkirləri olub. O halda qoy izah etsin: «Ənsab əl-Əkrad», «Şərəfnamə», «Tarix-i Ərdəlan» və «Əl-Kamil fit-Tarix» əsərlərini bəs kim yazıb? Xəyalətlər?
Burada müxtəlif dövrlərdə, o cümlədən XXI əsrdə müxtəlif ölkələrə rəhbərlik etmiş kürdlərin hamısını sadalamaq fikrində deyiləm. Buraya imperiya sultanı kimi Misir, Suriya, Yəmən və Kürdüstana hökmranlıq etmiş Salahəddin Əyyubi və onun sülaləsi, İranı idarə etmiş Zəndlər sülaləsi, eləcə də İraq, Suriya, Türkiyə və digər ölkələrdə hakimiyyətə gəlmiş kürd mənşəli dövlət xadimləri daxildir.
Həmçinin xristian kürdlərin — Mxarqrdzeli (Uzunqollular) nəslinin Gürcüstan dövlətinin formalaşmasındakı mühüm rolundan da ətraflı bəhs etməyəcəyəm. Sonralar bəzi erməni tarixçiləri bu nəsli öz tarixlərinə daxil edərək onlara erməniləşdirilmiş Zəkəryanlar soyadını aid etmişlər.
Kürd ədəbiyyatı
Kürd ədəbiyyatının tarixi qədim şifahi xalq yaradıcılığından başlayaraq müasir dövrün bədii nümunələrinə qədər uzanan uzun bir inkişaf yoludur. Bu ədəbiyyat əsrlər boyu qadağalar, təqiblər və çətinliklər içində yaşayan bir xalqın mürəkkəb, qəhrəmanlıq və faciələrlə dolu taleyini əks etdirmiş, bütün bu sınaqlara baxmayaraq, öz poetik nəfəsini qoruyub saxlamışdır.
Erkən dövr və orta əsrlər (VII–XV əsrlər)
Kürd dilində günümüzə gəlib çatan ən qədim yazılı abidə VII əsrə aiddir. Tarixdə “Süleymaniyyə perqamenti” adı ilə tanınan bu sənəd hazırda Süleymaniyyə Muzeyində qorunur. Onun müəllifi ərəb fəthlərinin ağır nəticələrini böyük ağrı ilə təsvir edir. Beləliklə, hələ o dövrdə kürd sözü müqavimətin və mənəvi dirənişin səsinə çevrilmişdi.
Kürdlərdə yazılı ədəbiyyat X–XI əsrlərdə daha sürətlə formalaşmağa başladı. İlk tanınmış şairlərdən biri X əsrdə yaşamış Pirə Şəhriyar idi. Onun hikmətli rübailəri və aforizmləri xalq arasında geniş yayılmış, bu gün də atalar sözü kimi işlədilməkdədir.
X–XI əsrlərdə yaşamış Əli Tərəmaxi kürd mədəniyyətində müstəsna yer tutur. O, “Yeganə söz”, “Vətənin oğulları”, “Həyat, həqiqətən də bir yuxudur” poemalarının müəllifi olmaqla yanaşı, kürd dilində ilk qrammatika traktatını da yazmışdır. Əli Tərəmaxi həmçinin kürd dilinin ən geniş yayılmış dialekti olan kurmancidə yazan ilk müəlliflərdən biri hesab olunur. Onun müasiri Əli Həriri (1009–1079) isə incə Şərq poetikası ilə seçilən lirik qəzəllər toplusu ilə məşhurlaşmışdır.
XII–XV əsrlər kürd poeziyasının görkəmli nümayəndələrinin yetişdiyi dövr olmuşdur. Məla Ciziri (XII əsr) ərəb-fars əruz vəznini xalq kürd poeziyasının formaları ilə ustalıqla birləşdirərək ilk kürd ədəbi məktəbinin banisi sayılır.
Fəqi Teyran (XIV əsr), Mim-Hay təxəllüsü ilə yazaraq bir sıra poemalar yaratmışdır. Onların arasında “Şeyx Sənan” əsəri xüsusi yer tutur. Bu əsər sufi şeyxinin xristian qızına olan məhəbbətindən bəhs edir və dini, eləcə də ictimai stereotipləri aşan dərin humanist məzmunu ilə seçilir.
Məla Bateyi (XV əsr) isə “Zənbilfroş” (“Səbət satan”) poemasında xalq süjetini ilk dəfə yüksək bədii səviyyədə işləyərək klassik ədəbiyyata qazandırmışdır.
Klassik ədəbiyyatın çiçəklənmə dövrü: XVII əsr
XVII əsr kürd poeziyasının həqiqi qızıl dövrü hesab olunur. Əhməd Xani (1650–1708) kürd xalqının ən böyük şairi sayılır. Onun ölməz əsəri “Məm və Zin” yalnız kürd deyil, dünya ədəbiyyatının da şah əsərlərindən biri kimi qəbul edilir. Əsərin əsasında faciəvi xalq məhəbbət əfsanəsi dayanır. Lakin kürdlər üçün Məm və Zin obrazları saf, sonsuz sevginin və milli qürurun rəmzinə çevrilmişdir.
Xatırlatmaq istərdim ki bu ölməz əsər Azərbaycanın görkemli şairi Şamil Dəlidağ tərəfindən azərbaycan dilinə də tərcümə edilmişdir.
Əhməd Xani eyni zamanda “Nubar” (“İlk meyvə”) adlı mənzum ərəb-kürd lüğətini tərtib etmiş, ana dilində təhsilin vacibliyini böyük qətiyyətlə müdafiə edərək öz dövrünü əsrlərlə qabaqlamışdır.
Bu dövrdə İranın şimal-qərbində yerləşən Ərdəlan əmirliyində də güclü ədəbi mühit formalaşmışdı. Burada Mustafa Bəsərani, Şeyx Əhməd Təxti və sevgi lirikasının görkəmli nümayəndəsi Məla Şəfi Cəmarəzi fəaliyyət göstərirdilər. Sonuncu “Cahangir və Rüstəm” və “Nadir şahın döyüşü” poemalarının müəllifidir.
Bugünkü İraq Kürdüstanı ərazisinde yerləşən Baban və Soran əmirliklərində isə kürdcənin sorani dialekti ədəbiyyatı meydana gəldi. Bu ədəbi mühitin nümayəndələri əsasən dini və mistik mövzulara müraciət etsələr də, əsərlərində həmişə kürd milli ruhunu və özünəməxsusluğunu qoruyub saxlamışlar.
Səlime Süleyman (XVII əsr) Xizan əmirliyində “Yusif və Züleyxa” poemasını qələmə almış, Haris Bitlisi (XVIII əsr) isə “Leyli və Məcnun” mövzusuna özünəməxsus yanaşma gətirmişdir.
XIX əsr
XIX əsrdə kürd ədəbiyyatı yeni – maarifçi və ictimai məzmun qazandı. Hacı Qadri Koyi şeirlərində xalqının zəifliyini və işğalçılar qarşısında itaətkarlığını acı həqiqətlə tənqid edir, oxucularını milli oyanışa səsləyirdi.
Məhvi (1832–1906) həm sufi şairi, həm də ilahiyyatçı alim idi. O, yaradıcılığında sosial bərabərsizliyi kəskin tənqid edir, poeziyasına güclü vətəndaş ruhu bəxş edirdi.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində kürd nəsri formalaşmağa başladı. Ədəbiyyat milli azadlıq hərəkatının ideyalarına fəal şəkildə münasibət bildirirdi. Bu inkişafda “Kürdistan”, “Bangi Kurd” qəzetləri və “Roji Kurd” jurnalı mühüm rol oynadı. Həmin nəşrlər yeni nəsil kürd yazıçı və şairlərinin əsas tribunalarına çevrildi.
XX əsr: qadağalar, mübarizə və dirçəliş
1929-cu ildə Sovet İttifaqında kürd dili üçün latın qrafikalı əlifba yaradıldı. Bu hadisə kürd ədəbiyyatının inkişafına güclü təkan verdi. İlk sovet kürd romançısı olan Ərəb Şamilov yeni cəmiyyətin ideallarını tərənnüm etsə də, milli köklərlə bağlılığını qoruyub saxlamışdı.
Sonrakı onilliklərdə kürd ədəbiyyatı müxtəlif istiqamətlərdə inkişaf etməyə davam etdi. Xüsusilə “Gəlavêj” jurnalı bu prosesdə mühüm rol oynadı. Bu fəaliyyət qısa hekayə və roman janrlarının inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi.
Kürdüstanın ən böyük hissəsinin yerləşdiyi Türkiyədə vəziyyət xüsusilə ağır idi. Kürd dili 1990-cı illərin ortalarınadək rəsmi şəkildə qadağan olunmuşdu. Lakin ən sərt repressiyalar belə kürd sözünü susdura bilmədi. O, gizli şəkildə yaşadı, nəsildən-nəslə şifahi yolla ötürüldü və yenidən azad səslənəcəyi günü gözlədi.
1970-ci illərdən etibarən Avropada yaşayan kürd mühacirləri arasında kürd dilində yazılan əsərlərin sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artdı. 1990-cı illərdə Türkiyədə kürd dilinin leqallaşdırılmasından sonra nəşrlərin sayı sürətlə çoxaldı və kürd ədəbiyyatı gizli fəaliyyət mərhələsini geridə qoyaraq geniş oxucu auditoriyasına çıxdı.
Müasir dövr
Bu gün kürd ədəbiyyatı yeni yüksəliş dövrünü yaşayır. Kürdüstanın dörd hissəsində və dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan kürd diasporunda hər il onlarla nəşriyyatda yüzlərlə yeni əsər – romanlar, şeirlər, dram əsərləri və esselər çap olunur.
Hazırda kürd dilində əllidən çox peyk televiziya kanalı fəaliyyət göstərir, yüzlərlə internet nəşri yayımlanır. Sosial şəbəkələrdə də kürd dili sürətlə inkişaf edir və istifadə dairəsini genişləndirir.
Bu gün kürd sözü artıq yalnız dağlarda səslənmir. O, dünyanın müxtəlif guşələrində milyonlarla insanı birləşdirərək göstərir ki, əsrlərlə davam edən qadağalara və təzyiqlərə baxmayaraq yaşamağı bacaran bir mədəniyyət məğlubedilməzdir.
Kürd kinosu
Kürd kinosu dünya kinematoqrafiyasında özünəməxsus yer tutan nadir mədəni hadisələrdən biridir. Bu kino ənənəsi kürdlərin müstəqil dövlətə malik olmamasına və tarixi torpaqlarının Türkiyə, İran, İraq və Suriya arasında bölünməsinə baxmayaraq formalaşıb və inkişaf edib. Onun əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, kürd filmləri bu ölkələrin milli kino məktəbləri çərçivəsində ərsəyə gəlsə də, güclü etnik kimliyini, özünəməxsus bədii üslubunu və mövzu dairəsini qoruyub saxlayır.
Kürd mövzusuna həsr olunmuş ilk film 1926-cı ildə SSRİ-də, “Armenfilm” kinostudiyasında çəkilmişdir. Bu, rejissor Amo Bek-Nazarovun səssiz “Zare” filmi idi. Ekran əsərində kürd gənci ilə kürd qızının təsirli sevgi hekayəsi nəql olunur. Beləliklə, təxminən yüz il əvvəl kürd mövzusu ilk dəfə böyük ekranlarda öz əksini tapmışdı.
Kürd kinosunun dünya miqyasında əsl uğuru kürd əsilli rejissor Yılmaz Güneyin “Yol” filmi ilə başladı. Film 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonra Türkiyədə hökm sürən sərt siyasi şəraitdə çəkilmişdi. 1982-ci ildə o, Kann Beynəlxalq Film Festivalının ən ali mükafatı olan “Qızıl Palma budağı”na layiq görüldü. Həmin vaxt rejissor həbsdə idi və filmin montajı onun hazırladığı kadr planları əsasında tamamlanmışdı. Bu əsər həbs divarları arxasında belə susdurula bilməyən bir sənətkarın səsinə çevrildi.
Tanınmış rejissorlar
Yılmaz Güney – kürd, türk və dünya kinosunun klassiklərindən biridir. Onun filmləri sosial ədalətsizlik, insan ləyaqəti və azadlıq mövzularını dərin bədii dillə təqdim edir. “Yol” XX əsr kinosunun ən böyük ekran əsərlərindən biri hesab olunur.
Bəhmən Qobadi – iranlı kürd rejissorudur. Onun debüt filmi “Sərxoş atların vaxtı” (2000) Kann Film Festivalında “Qızıl Kamera” mükafatına və FİPRESCİ mükafatına layiq görülmüşdür. “Tısbağalar da uça bilir” (2004) filmi isə müharibə və uşaqlıq mövzusunu sarsıdıcı realizmlə təqdim edən ən məşhur kürd filmlərindən biridir.
Hiner Salim beynəlxalq kino mühitində fəaliyyət göstərən tanınmış rejissordur. Onun “Vodka Lemon” filmi müxtəlif beynəlxalq festivallarda mükafatlar qazanmış, o cümlədən Moskva Kürd Film Festivalında kürd kinosunun inkişafına verdiyi töhfəyə görə xüsusi mükafatla təltif edilmişdir.
Bilal Korkut “Divardakı dəlik” filminin müəllifidir. Rejissor bu ekran əsərində məhdud məkan daxilində poeziya, mədəniyyət və insan taleyi kimi geniş mövzuları incə bədii dillə təqdim edir.
Karzan Kardozi müstəqil kino nümayəndələrindəndir. Onun “Gilqamış haradadır?” (2023) filmi qədim Mesopotamiya eposunu müasir baxış bucağından yenidən şərh edir və bəşər tarixinin ən qədim dastanlarından birinə fərqli yanaşma təqdim edir.
Muraz Bezarın “Diyarbəkir uşaqları” filmi San-Sebastyan, Hamburq və Gent kinofestivallarında müxtəlif mükafatlara layiq görülmüşdür. Bu film Türkiyədə keçirilən kino festivallarında nümayiş etdirilən ilk kürd dilli filmlərdən biri olmuş və uzun illər davam edən mübarizənin mühüm nəticəsi sayılmışdır.
Mano Xəlil yaradıcılığında humanitar və sosial problemlərə xüsusi diqqət ayırır. Onun filmləri əsasən kürd icmalarının gündəlik həyatı və taleyi haqqında danışır, cəmiyyətdə səsi eşidilməyən insanların həyatını ekrana gətirir.
Qeyd etmək lazımdır ki, kürd qadın rejissorları da bu gün kürd kinosunun inkişafında mühüm rol oynayırlar. Onlar ənənəvi mövzulara yeni baxış gətirir, qadın təcrübəsini və həssaslığını ekran dilinə çevirirlər. Bununla da kürd kinosunda uzun illər əsasən kişi baxışı ilə formalaşmış bədii ənənəyə yeni nəfəs qazandırırlar.
Kürd kinofestivalları
Duhok Beynəlxalq Film Festivalı (Duhok International Film Festival) 2011-ci ildən İraq Kürdüstanında keçirilir.
Moskva Kürd Film Festivalı 2021-ci ildən etibarən keçirilir.
İstanbul Kürd Film Festivalı ilk dəfə 2019-cu ildə təşkil edilmişdir.
Digər mühüm beynəlxalq platformalar sırasında Berlin Kurdis Film Festival xüsusi yer tutur. Müxtəlif ölkələrdə keçirilən Kürd Film Festivalı isə dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan kürd mənşəli rejissor və kino xadimlərini bir araya gətirərək yaradıcılıq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Kürd kinosu yalnız bir incəsənət növü deyil. O, həm yaşamaq uğrunda mübarizənin, həm tarixi yaddaşın, həm də mənəvi müqavimətin ifadəsidir. Bu kino dövlətini itirmiş, lakin öz səsini qoruyub saxlamış bir xalqın tarixini dünyaya çatdırır. Və bu səs ildən-ilə daha gur eşidilir.
Kürd musiqisi
Kürd musiqisi Yaxın Şərqin ən qədim və ən zəngin musiqi ənənələrindən biridir. Əsrlər boyu əsasən şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülən bu musiqi xalqın sevincini və kədərini, mübarizəsini və ümidini özündə yaşadaraq günümüzədək gəlib çatmışdır.
Tarixi köklər
Kürd musiqiçilərinin tarixi səhnəyə çıxışı İslamın Qızıl dövrünə, Abbasi xəlifələrinin saraylarına gedib çıxır. Həmin dövrdə kürd mənşəli ifaçılar və bəstəkarlar Şərq musiqi ənənəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdılar.
Ziryab (789–857) Kürdüstanda anadan olmuş, Bağdadda musiqi təhsili almış, daha sonra isə Əndəlüsdə Əməvilər sarayına dəvət edilmişdir. O, uda beşinci və altıncı simləri əlavə etməklə bu alətin inkişafında əsl dönüş yaratmışdır. Onun təsiri yalnız musiqi ilə məhdudlaşmamış, saray etiketi, geyim mədəniyyəti və hətta kulinariya sahəsinə qədər yayılmışdır.
İshaq əl-Məvsili (767–850) və oğlu Həmzə Mosuldan olan məşhur musiqiçi ailəsinin nümayəndələri idilər. Onlar Abbasi sarayının ən nüfuzlu sənətkarları sırasında yer almış və dövrün musiqi nəzəriyyəsinin inkişafına mühüm töhfələr vermişlər.
Əhməd Xani (1650–1707) ölməz “Məm və Zin” poemasında kürd əmirliklərinin zəngin musiqi həyatını təsvir etmiş, ney, tənbur və qanun alətlərinin ifasını, həmçinin Rast, Uşşaq və Hicaz məqamlarını qeyd etmişdir.
Kürd məqamları
Kürd musiqisinin melodik əsasını məqam sistemi təşkil edir. Bu sistem tetraxord və pentaxordların müxtəlif birləşmələri üzərində qurulmuş lad strukturlarından ibarətdir. Hər məqam özünəməxsus melodik inkişaf xəttinə (seyr), zəngin mikrotonal xüsusiyyətlərə və fərqli emosional təsir gücünə malikdir.
Əsas məqamlar bunlardır:
• Kürdi – Şərq musiqisinin ən qədim və ən geniş yayılmış məqamlarından biridir. Dərin mənəvi təsir gücünə malik olduğundan Qurani-Kərimin tilavətində (xüsusilə “Yasin” surəsində) və sufi zikrlərində geniş istifadə olunur.
• Beyati – Kürdi məqamına yaxın olsa da, daha işıqlı, nikbin və ümid dolu səslənişi ilə seçilir.
• Hicaz – Şərq musiqisinin ən xarakterik məqamlarından biridir. Mərsiyələr və dramatik rəvayətlər çox vaxt bu məqamda ifa olunur.
• Şəhnaz – Hicaz məqamının qollarından biri hesab edilir və təntənəli, əzəmətli xarakter daşıyır.
• Uşşaq – Şərq musiqisinin ən qədim məqamlarından biridir.
• Rast – sabitlik, güvən və daxili rahatlıq hissi yaradan əsas məqamlardan sayılır.
• Səba – hüznlü və melanxolik xarakteri ilə tanınır, dini və mistik musiqidə geniş istifadə edilir.
Elmi araşdırmalarda əsasən yeddi əsas məqam fərqləndirilir: Hicaz, Səba, Beyat, Kürd, Hicazkar, Rast və Əcəm. Bununla yanaşı, hər bölgənin bu məqamları özünəməxsus şəkildə şərh etməsi və ifa etməsi müşahidə olunur.
Türkiyədə mahnı niyə “şarkı” adlanır?
Osmanlı imperiyasında XVII əsrdən etibarən Şərq məqam sistemi əsasında bəstələnən solo vokal əsərləri “şarkı” adlandırılmağa başlanmışdı. Bu söz ərəb dilindəki “şərq” (“şərq”, “şərqli”) sözündən yaranmışdır.
Bu ad təsadüfi deyildi. Osmanlı sarayında məqam musiqisinin əsas daşıyıcıları və inkişaf etdiriciləri məhz kürd və fars musiqiçiləri idi. Hicaz, Kürdi, Beyati və digər məqamların ən kamil ifaları onların vasitəsilə saraylarda səslənirdi. Onlar musiqi zövqünü formalaşdırır, ifaçılıq ənənəsinin əsas meyarlarını müəyyən edirdilər. Osmanlının imperiyasının şerqi Kürdistan idi, buna görə də həmin musiqi “şərq musiqisi” kimi qəbul olunurdu və bu anlayış zamanla ayrıca musiqi janrına çevrildi.
Kürd məqamları digər Şərq musiqilərində
Kürdi, Bəyati və Hicaz məqamları ərəb, fars və türk musiqisində də eyni və ya oxşar adlarla mövcuddur. Lakin hər xalq bu məqamları öz ifa üslubuna uyğun şəkildə təqdim edir. Məsələn, kürd denqbejlərinin oxuduğu Hicaz ilə ərəb musiqiçisinin ifa etdiyi Hicaz eyni melodik əsas üzərində qurulsa da, tamamilə fərqli emosional və estetik dünyalar yaradır.
Xüsusilə Kürdi məqamının Şərqin demək olar ki, bütün musiqi ənənələrində geniş yayılması əsrlər boyu davam edən qarşılıqlı mədəni təsirin nəticəsi hesab olunur.
Kürd məqamları Azərbaycan muğamında
Azərbaycan muğam sənəti dünyanın ən zəngin musiqi sistemlərindən biridir və burada da kürd mənşəli məqamlar mühüm yer tutur. “Muğam” sözünün özü ərəb mənşəli “məqam” sözündən yaranmışdır.
Azərbaycan xanəndələrinin repertuarında yer alan əsas nümunələr:
• Bayatı-Kürd – Azərbaycan və kürd musiqi ənənələrinin ortaq irs nümunələrindən biridir.
• Kürdi-Şəhnaz – Kürdi və Şəhnaz məqamlarının sintezi.
• Kürd-Ovşarı – Kürdi məqamının variantlarından biri hesab olunur.
• Kürdi-Hicaz – iki əsas məqamın birləşməsi əsasında yaranmış forma.
Bu məqamların Azərbaycanda geniş yayılması iki xalq arasında qədim musiqi əlaqələrinin göstəricilərindən biri hesab olunur. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan muğamı UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxil edilmişdir.
Böyük Azərbaycan bəstəkarı Fikrət Əmirov (1922–1984) “Bayatı-Kürd” simfonik muğamını yaradaraq qədim muğam ənənəsini Avropa simfonik orkestrinin imkanları ilə ustalıqla birləşdirmişdir.
Dənqbejlik
Dənqbejlər kürd musiqi mədəniyyətinin ən qədim və ən dəyərli ənənələrindən biridir. Bu anlayış həm özünəməxsus musiqi janrını, həm də onu yaşadan nəğməkar-rəvayətçiləri ifadə edir. “Denq” – səs, “bêj” isə söyləmək, danışmaq mənasını verir. Beləliklə, dənqbej – “səsi ilə danışan”, yəni öz hekayələrini nəğmə vasitəsilə söyləyən sənətkardır.
Dənqbejlərin repertuarına qəhrəmanlıq dastanları, tarixi hadisələr, tayfa salnamələri, sevgi hekayələri, mərsiyələr, köçlər, müharibələr və xalqın yaddaşında yaşayan saysız-hesabsız rəvayətlər daxildir. Onlar əsrlər boyu yazıya alınmamış tarixi, şəcərələri və xalqın kollektiv yaddaşını qoruyaraq nəsildən-nəslə ötürmüşlər. Buna görə də dənqbejlik yalnız musiqi deyil, həm də şifahi tarixçilik və mədəni yaddaş institutudur.
Dini musiqi: dörd ənənə
Kürd musiqisi dini mərasimlər və mənəvi həyatla sıx bağlıdır. Müxtəlif dini icmalar zamanla özünəməxsus musiqi ənənələri formalaşdırmışlar.
İslam ənənəsində Kürdi, Hicaz, Səba və Rast məqamlarından Qurani-Kərimin tilavətində, ilahilərdə, naatlarda və qəsidələrdə geniş istifadə olunur. Yasin surəsinin ən gözəl ifası Kürdi məqamıyla oxunur. Bu məqamlar xüsusilə Qadiriyyə və Nəqşbəndiyyə təriqətlərinin zikrlərində musiqi ayinin ayrılmaz hissəsidir.
Kürd Yarsan (Əhli-Həqq) icmasında tənbur müqəddəs alət hesab edilir. Onların qədim repertuarında təxminən 65 məqam mövcuddur və bunların arasında “Saru-xani” xüsusi yer tutur. Musiqi müqəddəs mətnlərin oxunmasından zikrlərə qədər bütün dini mərasimləri müşayiət edir.
Kürd ələvi ənənəsində (xüsusilə Dersim/Tunceli bölgəsində) əsas musiqi aləti saz (bağlama) hesab olunur. Dini mərasimlər zamanı deyişlər və dini nəğmələr ifa edilir.
Kürd Yezidi ənənəsində şəbab (ney tipli fleyta) və def müqəddəs alətlər sayılır. Onların birlikdə səslənməsi yezidi kimliyinin əsas simvollarından biri kimi qəbul edilir. Lalış ziyarətgahında musiqi ibadətin əsas hissələrindən biridir.
Bu müxtəlif dini ənənələri birləşdirən ortaq xüsusiyyətlər Kürdi və Hicaz məqamlarının geniş istifadəsi, musiqinin ritualın ayrılmaz hissəsi olması və biliklərin şifahi şəkildə ötürülməsidir.
Gündəlik həyat musiqisi
Kürd musiqisi xalqın gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsi olmuşdur.
Əmək nəğmələri arasında:
• Drevena – xüsusilə taxıl biçini zamanı oxunan nəğmələr;
• Savarkutan – bulqurun döyülməsi və üyüdülməsi zamanı ifa olunan mahnılar;
• Kurşəlan – dulusçuların əmək nəğmələri;
• Çoban havaları – çobanların tütək və ya ney ilə improvizə etdikləri melodiyalar.
Fəsillərin dəyişməsi də öz musiqi ənənəsini yaratmışdır:
• Payiziyok – yaylaqlardan qışlaqlara dönüş zamanı oxunan nəğmələr;
• Bahar melodiyaları – təbiətin oyanışını və köç mövsümünün başlanmasını tərənnüm edən, çox vaxt Beyati məqamında ifa olunan melodiyalar;
• Qış nəğmələri – uzun qış gecələrində denqbejlərin söylədiyi dastan və rəvayətlərlə müşayiət olunan mahnılar.
Kürd yallıları – Qovənd
Qovənd sadəcə xalq rəqsi deyil, minilliklər boyu formalaşmış kollektiv yaddaşın və birlik ruhunun təcəssümüdür. Dairəvi və ya yarımdairəvi şəkildə qurulan bu yallılarda iştirakçılar əl-ələ tutur və ya barmaqlarını bir-birinə keçirirlər. Bu, fərdilikdən daha çox həmrəyliyi simvolizə edir.
Sərqovənd – yallı başçısı – əlində yaylıq tutaraq ritmi müəyyənləşdirir və bəzən dairənin mərkəzində solo fiqurlar nümayiş etdirir.
Qovəndlərin əsas musiqi alətləri zurna və davuldur. Bəzi bölgələrdə saz, tütək, kamança və tulum da istifadə edilir.
Kürd yallılarının mühüm xüsusiyyətlərindən biri kişi və qadınların birlikdə rəqs etməsidir.
Ən məşhur yallılar bunlardır: Koçəri, Dəlilo (Dəlo), Şeyxani, Çəpki (Sepe), Sinqsinq (Sinsin), Girani, Şəmamə, həmçinin Babləkan, Bazkiyan, Bagiyə, Kliçə, Vərvərə, Duzo, Girti, Diko, Temır Ağa, Zirafki, Tura, Diyarki, Kərəcor, Tir-Kəvan və digər regional rəqslər. Cənubi Kürdüstanda isə Sinani, Bagiyə, Sivikki, Yar Xoş Tə, Kertel, Cirid, Şundəki, Səqafki və Sərdəstan yallıları geniş yayılmışdır.
Qovənd canlı mədəni yaddaşdır. O, həm müqavimətin simvolu, həm də nəsilləri bir-birinə bağlayan görünməz körpüdür. Yallılarda atılan hər addım tarixi yaşadır, birləşən hər əl isə həmrəyliyi ifadə edir.
Mərsiyələr, ağılar (Stranên Şînê)
Kürd musiqisinin ən təsirli janrlarından biri Stranên Şînê – yas və mərsiyə nəğmələridir. “Şîn” sözü matəm mənasını daşıyır.
Bu əsərlər həlak olmuş insanlar, itirilmiş sevgi, dağıdılmış həyat və qurbetçilik haqqında oxunur. Onlar əsasən Hicaz, Kürdi və Səba məqamlarında ifa edilir və həmin məqamların hüznlü səslənişi mərsiyələrin emosional gücünü daha da artırır.
Mərsiyələrin əsas növləri bunlardır:
• döyüşlərdə həlak olanlar haqqında mərsiyələr;
• itirilmiş məhəbbətə həsr olunmuş mərsiyələr;
• təbii fəlakətlərə aid ağılar;
• məcburi köç və deportasiya mövzusunda yazılmış mərsiyələr.
Xüsusilə sonuncular XX əsrdə kürd xalqının kollektiv tarixi yaddaşının əsas daşıyıcılarından birinə çevrilmişdir.
Ənənəvi musiqi alətləri
Kürd musiqisini onun zəngin alətlər sistemi olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu alətlər arasında tənbur (Yarsan icması üçün müqəddəs sayılır), saz (bağlama), dəf, ney, balaban, ud, zurna, kamança və qanun xüsusi yer tutur. Bu alətlərin hər biri əsrlər boyu formalaşmış özünəməxsus ifaçılıq ənənəsini və səs dünyasını yaşadır.
Kürd musiqisi sadəcə incəsənət nümunəsi deyil. O, müstəqil dövlətə malik olmasa da, dünyanın ən zəngin musiqi mədəniyyətlərindən birini yaratmış bir xalqın səsidir. Xəlifələrin saraylarından dağ kəndlərinə, müqəddəs dini ayinlərdən toy şənliklərinə qədər bu musiqi əsrlərdir yaşayır, müqavimət göstərir və öz varlığını qoruyur. Kürd musiqisi səsləndiyi müddətcə həmin xalqın mədəni yaddaşı da yaşayacaqdır.
P.S. Əgər Sərdar “müəllim” bütün bunların mövcud olmadığını və ya bunların kürdlərin tarixini, ədəbiyyatını və mədəniyyətini tanımaq üçün kifayət etmədiyini iddia edirsə, bu, yalnız onun cahil demoqoq olduğunu deyil, həm də elementar Homo sapiens məntiqindən yoxsun olduğunu göstərir.
Kamiz Şəddadi
Qeyd:
Kürd Media Mərkəzi məqalələrin məzmunu və tərkibi ilə bağlı heç bir məsuliyyət daşımır. Məqalədəki fikirlər yalnız müəllifə məxsusdur. Sayt başqa mənbələrə qoyulan linklərə görə cavabdeh deyil.
You must be logged in to post a comment.